Cumhuriyet tarihimizin en önemli ilim ve fikir insanımızdan biride şüphesiz biri de Ali Fuat Başgil´dir, Gerek üniversitede hocalık yaptığı dönemlerde gerekse de kısa süren siyasi hayatı boyunca her zaman milliliğin, yerliliğin, adaletin ve liyakatin yanında saf tutmuş bir isimdir. Haksızlığa asla boyun eğmeyen, muktedir olana yanlışını söylemekten hiç çekinmeyen biridir.
Samsun´un Çarşamba ilçesinde mütevazı bir ailenin çocuğu olarak doğmuş olan Ali Fuat Başgil; Lise hayatını tamamlayamadan I. Dünya Savaşı´na katılmış, Kafkas Cephesi´nde dört yıl savaşmış, Savaş bitip de geri döndüğünde yarım kalan eğitim hayatını tamamlamak istemiş fakat yaşı biraz ilerlemiş. 24-25 yaşlarında o zaman. Harp sonrası ticarete atılmak cazip geliyor başlarda. Hoca, genç bir arkadaşına soruyor; “Benim aklımda bu yaştan sonra ilim yapmak var ama ticaret de cezbediyor, ne yapsam” diye. Arkadaşı; “Aklın varsa benim gibi ticaret yapar, çok para kazanırsın. Kitap kurdu olacağına zengin ol” diyor. Bu sırada devreye muallim Şevket Efendi giriyor ve şunları söylüyor; “Tahsil hayatının belli bir yaşı vardır. O yaşı geçirirsen eğitimini tamamlayamazsın. Şimdi eğitimini al, ticaretini sonra yapar, paranı kazanırsın.” Eğitim için Fransa´ya gitmeye karar veriyor, orada liseyi bitiriyor. Sonra Grenoble Üniversitesi´nden başarıyla mezun oluyor ve Boğazlar Meselesi üzerine bir de doktora yapıyor. Hocanın meşhur bir kitabı vardır; Gençlerle Baş başa. Bu kitabın çekirdeği Fransa yıllarında oluşmuştur. Gençleri milletin geleceği olarak görmüş ve bu yüzden de gençlere önem vermiştir.
27 Mayıs darbesine karşı tavır almış darbeden 25 gün sonra Sabah gazetesinde “İlmin Işığında Günün Meseleleri” diye makaleler yazmıştır. Makalelerinde hep demokrasiyi savunmuş ve darbeyi tenkit eden yazılar kaleme almıştır. İşte o yazılarından ötürü hem Milli Birlik Komitesi (MBK) üyeleri hem de üniversite içinde darbeyi destekleyen akademisyenleri mimlemişler, Başgil´i ve üniversiteden atmak istemişlerdir. Darbeyi destekleyen bazı öğrenci grupları ise sürekli mitingler düzenleyerek Ali Fuat Başgil´in istifa etmesini istemişlerdir Başgil´i üniversiteden atmak için daha çok girişimde bulunulmaya başlanmış, bir süre sonra da hocayı darbe karşıtı yazılarından ötürü tutuklayıp hapse atmışlardır. Balmumcu ?da bulunan askeri karargâhta aylarca göz hapsinde tutulmuştur. Bir dostunun ziyareti esnasında gözlerinde rahatsızlık olduğunu fark eden dostu kendisine; “Sağlığınız bozulmuş. Şu yazılarınıza bir müddet ara verseniz, sonra devam etseniz olmaz mı” dediğinde verdiği cevap : “Ben Samsun´da doğdum. Avrupa´da tahsil gördüm. Bu aziz milletime dar gününde hizmet etmezsem ne zaman borcumu ödeyeceğim?” olmuştur.
9 Temmuz 1961´de bir heyet, 27 Mayısçıların istekleri doğrultusunda yeni bir anayasa hazırlamışlardır. Hazırlanan bu anayasa halka sunulmuş ve yüzde 60 oyla kabul edilmiştir. Bu oran, milletin kendilerini meşru gördüğü yanılgısına düşürdü darbecileri ve nasıl olsa kazanırız diye düşünerek seçime gitmeye karar verdiler. 15 Ekim 1961 seçimlerinde ise büyük bir hayal kırıklığı yaşadılar zira millet, meclisteki sandalyelerin 277´sini Demokrat Parti´nin bıraktığı zemini kullanmak isteyen sağ partilere, 173´ünü ise CHP´ye vermiştir. Ortaya koyduğu mücadeleyle milletin teveccühünü kazanmış olan Ali Fuat Başgil ise bu seçimde Samsun bağımsız senatörlüğüne aday oldu ve kazandı. Başgil´in seçimi kazanması sonrasında halkın önemli bir kesimi kendisinin cumhurbaşkanı olmasını istemiştir.
Ali Fuat Başgil´i durdurmak isteyen darbeciler, gasp ettikleri devlet gücünü de kullanarak onu adaylıktan vazgeçirmek için her yolu denediler. 25 Ekim´de açılacak meclise katılmak için yola çıkan Başgil, Ankara´ya vardığında meşhur Balin Oteli´ne gider. İlerleyen saatlerde MBK üyelerinden Fahri Özdilek ve Sıtkı Ulay, başbakanlık ofisine çağırırlar Ali Fuat Başgili . Görüşmede kendisine ; “Cumhurbaşkanlığından adaylığını çek. Senatör başkanlığına aday ol, zaten senatörsün rahat seçilirsin” demişlerdir. Açıkça tehdit etmişlerdir, ancak Ali Fuat Başgil şu cevabı vermiş muhataplarına; “Benim cumhurbaşkanı olmamı millet istiyor, onların teveccühüne karşı gelemem.” Bunun üzerine askerler; “Sen Çankaya´ya 1001 topla çıkacağını mı sanıyorsun? Bir cip aşağıda bekliyor. Hayatını garanti edemeyiz” tehdidini savurduklarında hoca efsane bir cevap vermiş darbecilere; “Paşalar! Ben Kafkas cephesinde dört sene harp gördüm. Harp içinde olan insanın ölüm aklına gelmez. Şu anda da bir harp içindeyim. Yöneltmiş olduğunuz tehdidin şahsımda hiçbir karşılığı bulunmadığını bilmenizi isterim.” Karşılarında korkusuz bir yiğit bulunduğunu fark eden askerler, Başgil´i adaylıktan vazgeçirmek için bu sefer Yıldız Protokolü´nün şartlarını yürürlüğe koyacaklarını ima etmeye başlamışlar.
15 Ekim seçimlerinde bekledikleri sonucu alamayan TSK içindeki bir grup, 21 Ekim 1961 günü İstanbul Yıldız Harp Akademisi´nde toplanmış ve birtakım kararlar almıştır. 21 Ekim Protokolü ve Yıldız Protokolü diye adlandırılan bu belgede TSK´nın 15 Ekim 1961 günü yapılmış olan seçimlerden sonra TBMM toplanmadan evvel, duruma fiilen müdahale edilebileceğini beyan eden bir madde bulunuyordu. Yani meclisi açılmadan kapatabiliriz diyorlardı. İşte Ali Fuat Başgili durduran da bu olmuştur. Bu hususta kendisi şunları söylemiştir: ” İyi kötü demokratik bir seçim yapılmıştır, meclis açılacak. Bunlar benim cumhurbaşkanı seçilmemi bahane ederek meclisi tekrar tatil edecekler. Demokratik imkân elden çıkacak ve ne zaman, nasıl olacağı belli olmayan bir karanlığa itilmiş olacağız. Bunu göze alamam. Cumhurbaşkanlığı adaylığından geri çekilmemin esas sebebi budur.” Ali Fuat Başgil gerek ilim gerekse de siyaset hayatı boyunca bütün duruşunu inançlarının üzerine inşa etmiş bir insandı. Keşke Ali Fuat Başgilin, Temennimiz milletin geleceği olarak gördüğü gençlik, onu daha çok tanısa, fikirlerini bilse, anlasa ve öğrense.
