EVLİYÂ ÇELEBİ’NİN GİZLİ MİRASI: Seyahatnamede meğer hat sanatı da gizliymiş

Fahri Sarrafoğlu (İstanbul Seyyahı)

Dünyaca ünlü seyyahımız Evliyâ Çelebi’nin sadece şehirleri değil, duvarlardaki yazıları da tek tek okuyup kaydettiği ortaya çıkıyor. Marmara Üniversitesi’nde hazırlanan yeni bir çalışma, Seyahatnâme’nin aynı zamanda devasa bir "Hat Sanatı Tarihi" olduğunu kanıtlıyor.

Onun gözü sadece yollarda değil, cami kubbelerindeki saklı imzalardaymış; bugüne kadar adı duyulmamış pek çok hattat, Çelebi’nin titiz notları sayesinde yüzyıllar sonra gün yüzüne çıkıyor.

Seyyah Değil Adeta Bir Sanat Dedektifi

Sultan Mutluel tarafından hazırlanan güncel bir akademik çalışma, Evliyâ Çelebi’nin bilinmeyen bir yönünü deşifre ediyor. 2025 yılında tamamlanan teze göre, Evliyâ Çelebi gittiği şehirlerde sadece coğrafyayı ve mutfağı değil, binaların ruhu olan "hat sanatını" da inceliyor. Onun iyi bir sanat eğitimi almış olması, cami kapılarındaki kitabeleri bir uzman gözüyle yorumlamasını sağlıyor. Çelebi için hat, sadece bir süsleme değil, bizzat bir medeniyet hafızası ve "ilm-i hat" olarak isimlendirdiği bir bilgi alanı olarak görülüyor.

Tarihin Tozlu Raflarından Çıkan Hattatlar

Çalışmanın en çarpıcı noktası, Evliyâ Çelebi’nin diğer tarihi kaynaklarda hiç geçmeyen veya unutulmuş olan hattatları ismen zikretmesi oluyor. Şeyh Hamdullah ve Ahmed Şemseddin Karahisârî gibi dev isimlerin yanı sıra, Yusuf b. Abdullah Demircikulu ve Teknecizâde Mustafa Çelebi gibi isimlerin izini de Seyahatnâme üzerinden sürmek mümkün hale geliyor. Çelebi, bu sanatçıların sadece isimlerini yazmakla kalmıyor, hangi eserin kime ait olduğunu bulmak için adeta bir dedektif gibi iz sürüyor.

Kûfî’den Siyâkat’e Yazının Her Türü Onun Radarına Takılıyor

Seyahatnâme’de hat çeşitliliği şaşırtıcı bir zenginlik sunuyor. Tezde saptanan bilgilere göre seyyahımız; Sülüs, Nesih, Kûfî, Ta‘lîk ve hatta mali kayıtların karmaşık yazısı olan Siyâkat hakkında bile teknik bilgiler veriyor. Özellikle cami mihraplarındaki celî yazıların hangi üslupla yazıldığını (Yâkut tarzı veya Musta‘sımî hattı gibi) ayırt edebilmesi, onun ne kadar derin bir estetik görüşe sahip olduğunu gösteriyor.

Camilerin Ruhunu Kitabelerde Okuyor

Evliyâ Çelebi’nin radarındaki yapılar arasında Süleymaniye Camii başı çekiyor. Süleymaniye’nin minberindeki pencere alınlıklarından, Edirne Eski Camii’nin kıble kapısına kadar onlarca kitabe onun notları arasında yer alıyor. Fatih Camii’ndeki Fâtiha Sûresi kitabeleri ve II. Selim Türbesi’ndeki kuşak yazıları, Çelebi’nin anlatımıyla sadece birer taş baskı olmaktan çıkıp canlı birer sanat eserine dönüşüyor.

SEYAHATNÂME’DE HAT ÇEŞİTLERİ

Evliyâ Çelebi’nin eserinde farklı hat türleri dikkat çekici bir çeşitlilikle yer alır. Bu çeşitlilik, dönemin yazı kültürünün zenginliğini de ortaya koyar.

Öne çıkan hat çeşitleri arasında şunlar bulunur:

• Siyâkat 
• Kûfî 
• Sülüs 
• Celî sülüs 
• Nesih 
• Muhakkak 
• Reyhânî 
• Ta‘lîk 
• Divânî 
• Tevkiî 

Özellikle sülüs ve nesih hatlarının kullanım alanlarına dair verilen bilgiler, yazının sadece estetik değil, işlevsel bir yönü de olduğunu gösterir.

HATTATLAR: İSİMLER VE UNUTULMUŞ HİKÂYELER

Seyahatnâme’nin en dikkat çekici yönlerinden biri, hattatlara geniş yer verilmesidir. Evliyâ Çelebi, yalnızca yazı türlerini değil, bu yazıları ortaya koyan sanatkârları da kaydeder.

Eserde adı geçen önemli hattatlar arasında şunlar yer alır:

• Yâkut el-Musta‘sımî 
• Şeyh Hamdullah 
• Ahmed Şemseddin Karahisârî 
• Hasan Çelebi 
• Mehmed Zeyneddin 
• Tâcizâde Câfer Çelebi 

Evliyâ Çelebi’nin bazı hattatlar hakkında verdiği bilgiler, klasik hat tarihi kaynaklarında yer almayan özgün detaylar içerir. Bu durum, Seyahatnâme’yi unutulmuş sanatkârların izini sürebileceğimiz önemli bir kaynak hâline getirir.

KİTABELERİ OKUYAN SEYYAH

Evliyâ Çelebi, gezdiği yerlerde yalnızca yapıları tarif etmez; o yapıların üzerindeki yazıları da dikkatle inceler. Camilerde, türbelerde ve mimarî yapılarda yer alan kitabeleri hem içerik hem de estetik açıdan değerlendirir.

Öne çıkan bazı yapılar şunlardır:

• Fatih Camii 
• Süleymaniye Camii 
• Bayezid Camii 
• Edirne Eski Camii 
• II. Selim Türbesi 
• Piyale Paşa Camii 

Özellikle Süleymaniye Camii, farklı kitabeler ve yazı örnekleriyle Evliyâ Çelebi’nin dikkatini çeken başlıca yapılar arasında yer alır.

YAZI VE MİMARİ: AYRILMAZ BİR BÜTÜN

Evliyâ Çelebi’nin dikkat çektiği önemli noktalardan biri de yazı ile mimari arasındaki ilişkidir. Ona göre kitabeler, sadece süs unsuru değildir; yapının anlamını tamamlayan bir parçadır.

Kuşak yazıları, mihrap kitabeleri ve kubbe çevresindeki yazılar, çoğunlukla Kur’an-ı Kerîm’den seçilmiş ayetlerden oluşur. Bu durum, yazının hem estetik hem de manevî bir işlev taşıdığını gösterir.

UNUTULMUŞ İZLER, BUGÜNE UZANAN HAFIZA

Evliyâ Çelebi’nin en önemli katkılarından biri, bazı hattatların isimlerini ve eserlerini kayıt altına almasıdır. Bu sayede bugün başka kaynaklarda yer almayan birçok bilgi günümüze ulaşır.

Onun anlatımı, hat sanatına sadece bakan değil; onu anlayan, yorumlayan ve belgeleyen bir kültür insanını ortaya koyar.

Seyahatnâme Bir Sanat Tarihi Kaynağıdır

Bu kapsamlı çalışma, Seyahatnâme’ye bakış açımızı kökten değiştiriyor. Evliyâ Çelebi, 17. yüzyıl Osmanlı dünyasının sanat haritasını çıkaran bir kültür adamı olarak selamlanıyor. Yazıyı "vahiy kaynaklı bir gelenek" olarak gören seyyah, bu kutsal mirası gelecek nesillere aktarmak için her gittiği durakta kalemini bu kez "hattatlar" için oynatıyor.

Kaynak: Sultan Mutluel, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi’nde Hat Sanatı ve Hattatlar, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2025.